اثرات زیست‌محیطی گوشت و لبنیات؛ بررسی علمی پیامدها، مضرات مصرف محصولات حیوانی و مزایای جایگزین‌های گیاهی

1404.11.22

Cinema Doost

در دهه‌های اخیر، بحث درباره تأثیرات زیست‌محیطی رژیم‌های غذایی به یکی از موضوعات مهم علمی و اجتماعی تبدیل شده است. افزایش جمعیت جهان، گسترش شهرنشینی و رشد مصرف سرانه گوشت و لبنیات باعث شده است که تولید محصولات حیوانی به یکی از عوامل اصلی فشار بر منابع طبیعی و تشدید تغییرات اقلیمی تبدیل شود. در این مقاله، به بررسی مستند اثرات زیست‌محیطی صنعت دامپروری، مضرات مصرف محصولات حیوانی برای سلامت انسان، مزایای منابع جایگزین گیاهی و همچنین مسئله اخلاقی و ظلم به حیوانات می‌پردازیم.

۱. سهم دامپروری در تغییرات اقلیمی

بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، دامپروری حدود ۱۴.۵ درصد از کل انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیت‌های انسانی را به خود اختصاص می‌دهد. این میزان حتی با کل بخش حمل‌ونقل جهانی قابل مقایسه است. مهم‌ترین گازهای گلخانه‌ای مرتبط با دامپروری شامل متان ناشی از هضم نشخوارکنندگان، اکسید نیتروژن حاصل از کودهای حیوانی و دی‌اکسیدکربن ناشی از تغییر کاربری زمین هستند.

مطالعه‌ای جامع که در سال ۲۰۱۸ در مجله Science منتشر شد (Poore & Nemecek)، نشان داد که تولید گوشت قرمز، به‌ویژه گوشت گاو، بیشترین اثر مخرب زیست‌محیطی را در میان مواد غذایی رایج دارد. بر اساس این پژوهش، تولید یک کیلوگرم گوشت گاو می‌تواند تا ۶۰ کیلوگرم دی‌اکسیدکربن معادل گاز گلخانه‌ای تولید کند، در حالی که بسیاری از منابع گیاهی مانند حبوبات، انتشار بسیار کمتری دارند.

۲. مصرف گسترده آب و تخریب منابع طبیعی

تولید گوشت و لبنیات نیازمند حجم عظیمی از آب است. طبق گزارش Water Footprint Network، تولید یک کیلوگرم گوشت گاو به طور متوسط حدود ۱۵ هزار لیتر آب مصرف می‌کند. این آب نه تنها برای نوشیدن دام، بلکه برای تولید علوفه و فرآوری محصولات استفاده می‌شود. در مقابل، تولید بسیاری از منابع پروتئینی گیاهی مانند عدس و لوبیا به مراتب آب کمتری نیاز دارد.

افزون بر این، دامپروری عامل اصلی جنگل‌زدایی در بسیاری از مناطق جهان، به‌ویژه جنگل‌های آمازون است. بخش قابل توجهی از زمین‌های جنگلی برای چراگاه دام یا کشت سویا جهت تغذیه حیوانات تخریب می‌شوند. این تخریب جنگل‌ها نه تنها تنوع زیستی را تهدید می‌کند، بلکه ظرفیت زمین برای جذب کربن را نیز کاهش می‌دهد.

۳. آلودگی خاک و آب

کودهای حیوانی و پساب‌های صنعتی دامداری‌ها می‌توانند منابع آب زیرزمینی و رودخانه‌ها را آلوده کنند. ورود نیترات و فسفر اضافی به منابع آبی موجب پدیده‌ای به نام شکوفایی جلبکی می‌شود که اکسیژن آب را کاهش داده و حیات آبزیان را تهدید می‌کند. در برخی کشورها، آلودگی ناشی از دامداری‌های صنعتی یکی از چالش‌های اصلی زیست‌محیطی محسوب می‌شود.

همچنین استفاده گسترده از آنتی‌بیوتیک‌ها در صنعت دامپروری برای پیشگیری از بیماری‌ها، خطر گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی را افزایش می‌دهد. سازمان بهداشت جهانی هشدار داده است که مقاومت آنتی‌بیوتیکی یکی از تهدیدهای جدی برای سلامت عمومی در قرن حاضر است.

۴. پیامدهای مصرف محصولات حیوانی بر سلامت انسان

مصرف متعادل برخی محصولات حیوانی می‌تواند بخشی از نیازهای تغذیه‌ای انسان را تأمین کند، اما مصرف گوشت قرمز و گوشت‌های فرآوری‌شده با افزایش خطر بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، دیابت نوع دو و برخی سرطان‌ها، به‌ویژه سرطان روده بزرگ، مرتبط دانسته شده است. آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان وابسته به سازمان بهداشت جهانی، گوشت‌های فرآوری‌شده را در گروه مواد سرطان‌زا برای انسان طبقه‌بندی کرده است.

علاوه بر این، رژیم‌های غذایی سرشار از چربی‌های اشباع که عمدتاً در محصولات حیوانی یافت می‌شوند، با افزایش کلسترول بد خون و بیماری‌های قلبی عروقی مرتبط هستند. در مقابل، رژیم‌های غذایی مبتنی بر گیاهان که شامل میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات هستند، معمولاً با کاهش خطر این بیماری‌ها همراه‌اند.

۵. مزایای منابع جایگزین گیاهی

منابع پروتئینی گیاهی مانند لوبیا، عدس، نخود، سویا، مغزها و دانه‌ها می‌توانند نیاز بدن به پروتئین را به‌طور کامل تأمین کنند. گزارش کمیسیون EAT-Lancet در سال ۲۰۱۹ تأکید می‌کند که برای دستیابی به سیستم غذایی پایدار و سلامت عمومی بهتر، کاهش مصرف گوشت قرمز و افزایش مصرف غذاهای گیاهی ضروری است.

از نظر زیست‌محیطی، تولید مواد غذایی گیاهی در مقایسه با محصولات حیوانی به زمین و آب کمتری نیاز دارد و گازهای گلخانه‌ای کمتری تولید می‌کند. جایگزینی بخشی از مصرف گوشت با پروتئین‌های گیاهی می‌تواند به کاهش چشمگیر انتشار کربن کمک کند.

از نظر سلامت، رژیم‌های گیاهی با شاخص توده بدنی پایین‌تر، فشار خون کمتر و کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن مرتبط هستند. همچنین فیبر موجود در غذاهای گیاهی نقش مهمی در سلامت دستگاه گوارش دارد.

۶. مسئله اخلاقی و ظلم به حیوانات

فراتر از مسائل زیست‌محیطی و سلامت، موضوع رفاه حیوانات نیز مطرح است. در بسیاری از دامداری‌های صنعتی، حیوانات در شرایطی نگهداری می‌شوند که امکان رفتارهای طبیعی خود را ندارند. تراکم بالا، محدودیت حرکت، جداسازی زودهنگام نوزادان از مادران و استفاده از روش‌های خاص برای افزایش بهره‌وری، از جمله چالش‌های اخلاقی این صنعت هستند.

گزارش‌های منتشرشده توسط سازمان‌های مدافع حقوق حیوانات نشان می‌دهد که در برخی واحدهای صنعتی، حیوانات در طول زندگی خود با استرس و درد قابل توجهی مواجه می‌شوند. این مسئله باعث شده است که بسیاری از افراد، حتی اگر کاملاً گیاه‌خوار نشوند، به سمت کاهش مصرف محصولات حیوانی یا انتخاب محصولات دارای گواهی رفاه حیوانات حرکت کنند.

۷. راهکارها و آینده پایدار

کاهش مصرف گوشت و لبنیات، به‌ویژه در کشورهای با مصرف بالا، می‌تواند تأثیر مثبتی بر محیط زیست داشته باشد. سیاست‌های حمایتی برای تولید پایدار، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جایگزین مانند گوشت‌های گیاهی و کشت سلولی، و افزایش آگاهی عمومی از پیامدهای انتخاب‌های غذایی، از جمله راهکارهای پیشنهادی هستند.

همچنین تغییر الگوی مصرف به سمت رژیم‌های متنوع‌تر و مبتنی بر گیاهان، نه تنها به کاهش فشار بر منابع طبیعی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند کیفیت زندگی انسان‌ها را نیز بهبود بخشد.

جمع‌بندی

شواهد علمی نشان می‌دهد که تولید و مصرف گوشت و لبنیات تأثیر قابل توجهی بر تغییرات اقلیمی، مصرف منابع آب، تخریب جنگل‌ها و آلودگی محیط زیست دارد. در کنار این مسائل، مصرف محصولات حیوانی با افزایش خطر برخی بیماری‌های مزمن مرتبط است. از سوی دیگر، منابع گیاهی می‌توانند جایگزینی سالم‌تر و پایدارتر فراهم کنند. مسئله رفاه حیوانات نیز بُعد اخلاقی مهمی به این بحث می‌افزاید.

در نهایت، انتخاب‌های غذایی ما نه تنها بر سلامت فردی، بلکه بر آینده سیاره و موجودات زنده دیگر نیز اثرگذار است. حرکت به سوی رژیم‌های غذایی متعادل‌تر و مبتنی بر گیاهان می‌تواند گامی مؤثر در جهت حفظ محیط زیست، ارتقای سلامت عمومی و کاهش رنج حیوانات باشد.

منابع

FAO (2013). Tackling Climate Change Through Livestock. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Poore, J., & Nemecek, T. (2018). Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science.
IPCC (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis.
Water Footprint Network. Product Water Footprint Statistics.
World Health Organization (WHO). Processed meat and cancer risk. International Agency for Research on Cancer.
EAT-Lancet Commission (2019). Food in the Anthropocene: the EAT-Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems.
United Nations Environment Programme (UNEP). Emissions Gap Reports.