چگونه گیاهخواری به کاهش ضایعات غذایی کمک می‌کند؟

1404.11.23

Cinema Doost

در سال‌های اخیر، بحث درباره امنیت غذایی، بحران اقلیمی و اخلاق در مصرف غذا بیش از هر زمان دیگری جدی شده است. بسیاری از پژوهشگران معتقدند یکی از کلیدی‌ترین راهکارها برای کاهش فشار بر منابع طبیعی و کم کردن ضایعات غذایی، حرکت به سمت الگوهای غذایی مبتنی بر گیاه است. گیاهخواری فقط یک انتخاب فردی در سبد غذایی نیست، بلکه می‌تواند تأثیرات گسترده‌ای بر چرخه تولید، توزیع و مصرف غذا در جهان داشته باشد.

۱. ارتباط میان تولید محصولات حیوانی و ضایعات غذایی

وقتی از ضایعات غذایی صحبت می‌کنیم، اغلب به غذایی فکر می‌کنیم که در خانه‌ها یا فروشگاه‌ها دور ریخته می‌شود. اما بخش بزرگی از اتلاف غذا پیش از رسیدن به سفره ما اتفاق می‌افتد. بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، حدود یک سوم غذای تولیدشده در جهان یا هدر می‌رود یا ضایع می‌شود. اما در کنار این رقم، یک واقعیت مهم دیگر وجود دارد: مقدار زیادی از محصولات کشاورزی اساساً برای مصرف مستقیم انسان تولید نمی‌شود، بلکه به خوراک دام اختصاص می‌یابد.

گاو، گوسفند، مرغ و سایر حیوانات پرورشی برای تولید گوشت، شیر و تخم مرغ، نیازمند مقادیر عظیمی از غلات، سویا و علوفه هستند. بر اساس داده‌های منتشرشده توسط پژوهشگران دانشگاه آکسفورد در مطالعه‌ای که در مجله Science منتشر شد، بخش قابل توجهی از زمین‌های کشاورزی جهان برای تولید خوراک دام استفاده می‌شود، در حالی که این زمین‌ها می‌توانند مستقیماً برای تولید غذای انسانی به کار روند.

در این چرخه، نوعی اتلاف انرژی و منابع رخ می‌دهد. وقتی ما گیاهان را به حیوان می‌دهیم تا حیوان آن را به گوشت تبدیل کند، در هر مرحله بخش زیادی از انرژی و کالری از دست می‌رود. به طور میانگین، برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو به چندین کیلوگرم خوراک گیاهی نیاز است. این یعنی مقدار زیادی از غلات و آب و زمین صرف تولید محصولی می‌شود که بازده کالری پایین‌تری نسبت به مصرف مستقیم همان گیاهان دارد.

اگر انسان‌ها به جای استفاده غیرمستقیم از گیاهان از طریق حیوانات، مستقیماً منابع گیاهی را مصرف کنند، میزان غذای در دسترس برای جمعیت جهانی افزایش می‌یابد و فشار بر سیستم تولید کاهش پیدا می‌کند. این موضوع به شکل غیرمستقیم به کاهش ضایعات غذایی نیز کمک می‌کند، زیرا نیاز به تولید بیش از حد برای جبران ناکارآمدی زنجیره کاهش می‌یابد.

۲. مصرف محصولات حیوانی و فشار بر منابع طبیعی

تولید محصولات حیوانی نه تنها ناکارآمد است، بلکه فشار سنگینی بر منابع طبیعی وارد می‌کند.

الف. مصرف آب

بر اساس گزارش شبکه ردپای آب، تولید یک کیلوگرم گوشت گاو به طور متوسط به هزاران لیتر آب نیاز دارد. این آب نه فقط برای نوشیدن حیوان، بلکه برای آبیاری علوفه و فرآوری استفاده می‌شود. در مقابل، تولید بسیاری از منابع پروتئین گیاهی مانند حبوبات، به مراتب آب کمتری مصرف می‌کند.

ب. استفاده از زمین و جنگل زدایی

طبق گزارش فائو، دامداری یکی از عوامل اصلی جنگل زدایی در مناطقی مانند آمازون است. جنگل‌ها برای ایجاد چراگاه یا کشت سویا جهت خوراک دام تخریب می‌شوند. این روند نه تنها تنوع زیستی را تهدید می‌کند، بلکه ظرفیت جذب کربن زمین را نیز کاهش می‌دهد.

ج. انتشار گازهای گلخانه‌ای

هیئت بین دولتی تغییر اقلیم اعلام کرده است که بخش کشاورزی و دامداری سهم قابل توجهی در انتشار گازهای گلخانه‌ای دارد. دام‌های نشخوارکننده مانند گاو، گاز متان تولید می‌کنند که اثر گرمایشی آن چندین برابر دی اکسید کربن است. مطالعه منتشرشده در مجله Science نشان می‌دهد که حذف یا کاهش مصرف محصولات حیوانی می‌تواند به شکل چشمگیری انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش دهد.

این فشارهای زیست محیطی سبب می‌شود که بخشی از منابع تولید غذا به دلیل تخریب خاک، کمبود آب یا تغییرات اقلیمی از بین برود و همین امر به افزایش ناامنی غذایی و ضایعات بیشتر دامن می‌زند.

۳. ناکارآمدی تبدیل خوراک دام به غذای انسانی

یکی از مهم‌ترین دلایل اینکه گیاهخواری می‌تواند به کاهش ضایعات کمک کند، مسئله بازده تبدیل است. وقتی گیاه به مصرف مستقیم انسان می‌رسد، تقریباً تمام ارزش غذایی آن قابل استفاده است. اما وقتی همین گیاه به دام داده می‌شود، تنها بخشی از آن به گوشت یا شیر تبدیل می‌شود و بخش زیادی صرف متابولیسم حیوان می‌گردد.

بر اساس تحلیل‌های منتشرشده در پایگاه Our World in Data، اگر زمین‌های کشاورزی فعلی به جای تولید خوراک دام، مستقیماً برای تولید غذای گیاهی انسان استفاده شوند، می‌توان غذای بیشتری با منابع کمتر تولید کرد. این افزایش کارایی به معنای کاهش فشار برای تولید بیش از حد و در نتیجه کاهش ضایعات سیستماتیک است.

۴. مضرات مصرف محصولات حیوانی برای سلامت انسان

مسئله فقط محیط زیست نیست. مصرف گوشت قرمز و فرآوری شده با افزایش خطر برخی بیماری‌ها مرتبط دانسته شده است.

سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که مصرف گوشت‌های فرآوری شده با افزایش خطر سرطان روده بزرگ مرتبط است. همچنین مطالعات متعدد نشان داده‌اند که رژیم‌های غذایی چربی‌های اشباع شده که عمدتاً در محصولات حیوانی یافت می‌شوند، با بیماری‌های قلبی عروقی ارتباط دارند.

علاوه بر این، استفاده گسترده از آنتی بیوتیک‌ها در دامداری صنعتی برای پیشگیری از بیماری‌ها، یکی از عوامل گسترش مقاومت آنتی بیوتیکی در جهان به شمار می‌رود. این مسئله تهدیدی جدی برای سلامت عمومی است.

۵. مزایای منابع جایگزین گیاهی

منابع پروتئینی گیاهی مانند عدس، نخود، لوبیا، سویا، بادام، گردو و دانه‌ها می‌توانند نیازهای تغذیه‌ای انسان را تأمین کنند. بسیاری از این منابع سرشار از فیبر، ویتامین‌ها، مواد معدنی و آنتی اکسیدان‌ها هستند و چربی اشباع کمتری دارند.

مطالعات منتشرشده در مجلات تغذیه نشان می‌دهد که رژیم‌های مبتنی بر گیاه با کاهش خطر بیماری‌های قلبی، فشار خون بالا، دیابت نوع دو و چاقی مرتبط هستند. علاوه بر این، تنوع غذایی در رژیم گیاهی می‌تواند به بهبود سلامت روده و تقویت سیستم ایمنی کمک کند.

از منظر زیست محیطی نیز، تولید پروتئین‌های گیاهی معمولاً به زمین و آب کمتری نیاز دارد و انتشار گازهای گلخانه‌ای کمتری ایجاد می‌کند. بنابراین جایگزینی بخشی از مصرف گوشت با منابع گیاهی می‌تواند تأثیر مثبتی بر سلامت فردی و سیاره داشته باشد.

۶. مسئله اخلاق و رنج حیوانات

در کنار بحث‌های زیست محیطی و سلامت، موضوع اخلاق نیز اهمیت دارد. در سیستم‌های دامداری صنعتی، حیوانات اغلب در شرایط فشرده و محدود نگهداری می‌شوند. گزارش‌های سازمان‌های حمایت از حیوانات نشان داده است که بسیاری از حیوانات فرصت رفتارهای طبیعی خود را ندارند و تحت استرس شدید زندگی می‌کنند.

مسئله فقط کشتار نیست، بلکه کیفیت زندگی حیوانات پیش از آن نیز مطرح است. بسیاری از فیلسوفان اخلاق معتقدند اگر بتوانیم بدون آسیب رساندن به حیوانات نیازهای تغذیه‌ای خود را برآورده کنیم، انتخاب گزینه کم آسیب‌تر از نظر اخلاقی قابل دفاع‌تر است.

حرکت به سمت رژیم‌های گیاه محور می‌تواند تقاضا برای پرورش صنعتی حیوانات را کاهش دهد و در نتیجه از رنج گسترده آنان بکاهد.

۷. تأثیر گیاهخواری بر امنیت غذایی جهانی

جمعیت جهان رو به افزایش است و پیش بینی می‌شود در دهه‌های آینده نیاز به غذا بیشتر شود. اگر الگوی مصرف کنونی که مبتنی بر مصرف گوشت در بسیاری از کشورهاست ادامه یابد، فشار بر منابع طبیعی افزایش خواهد یافت.

پژوهش‌های منتشرشده در مجله Nature نشان می‌دهد که تغییر به سمت رژیم‌های غذایی پایدارتر می‌تواند هم انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش دهد و هم امنیت غذایی را تقویت کند. استفاده مستقیم از محصولات گیاهی به جای تغذیه دام، می‌تواند غذای بیشتری در دسترس جمعیت جهانی قرار دهد.

نتیجه گیری

گیاهخواری صرفاً یک انتخاب سلیقه‌ای یا مد روز نیست، بلکه پاسخی است به مجموعه‌ای از بحران‌های در هم تنیده: بحران اقلیم، کمبود منابع، ناامنی غذایی و رنج حیوانات. تولید محصولات حیوانی به دلیل ناکارآمدی در تبدیل خوراک، مصرف بالای آب و زمین، انتشار گازهای گلخانه‌ای و پیامدهای سلامت، فشار سنگینی بر جهان وارد می‌کند.

حرکت به سمت مصرف بیشتر منابع گیاهی می‌تواند بهره وری سیستم غذایی را افزایش دهد، ضایعات پنهان در زنجیره تولید را کاهش دهد، سلامت انسان را بهبود بخشد و از رنج میلیون‌ها حیوان بکاهد. شاید تغییر کامل برای همه ممکن نباشد، اما حتی کاهش تدریجی مصرف محصولات حیوانی نیز می‌تواند گامی مهم در جهت آینده‌ای پایدارتر و انسانی‌تر باشد.

منابع

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد FAO، گزارش Food Loss and Food Waste
Poore, J. & Nemecek, T. 2018. Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science
Intergovernmental Panel on Climate Change IPCC Reports
World Health Organization WHO، گزارش درباره گوشت فرآوری شده و سرطان
Our World in Data، داده‌های مربوط به زمین‌های کشاورزی و انتشار گازها
Water Footprint Network، داده‌های ردپای آب محصولات کشاورزی
Springmann et al. 2016. Analysis of global dietary change. Proceedings of the National Academy of Sciences
FAO Livestock’s Long Shadow Report